Selahattin Koşar

Bazı eski fotoğraflar vardır, baktıkça derin düşüncelere dalarsınız; bazı yanık türküler vardır, dinledikçe hüzünlenirsiniz; bazı yapılar vardır, gördükçe içiniz burkulur… Nedenini düşündüğünüzde de aynı coğrafyanın ve aynı kültürün insanı olduğunuzu, bunlarla sizler arasında duygusal ve tarihsel bir bağ olduğunu fark edersiniz.

Ben, Eskiden olduğu gibi zaman zaman Çelebibağı beldesine giderim. Her gittiğimde de Van Gölü kıyısındaki tarihi mezarlığı ve özellikle Van Gölü suları içinde sadece iki bedeni kalan Erciş Kalesi’ni ve devamında sulara gömülmüş olan eski Erciş’i görmeye çalışırım. Orada, Erciş’le ilgili bildiğim ve duyduğum bütün bilgiler yeniden şekillenir hafızamda. Çok şeyi de bilmediğim için hayıflanırım. Buraya geldiğim zamanlar, Kara Yusuf’un ata ve dedelerinin yurdunu vermemek için Timur ve Şah Ruh’la olan savaşlarını, Kanuni Sultan Süleyman’ın, 1534 yılında Tebriz’e giderken çok sıkıntılı ve zorlu bir yolculuktan sonra Erciş Kalesi’ne gelişini, Emir İbrahim Bey’in 1552 yılında, Şah Tahmasp’ın saldırılarına direnişini, Erciş Kalesi’nin teslim olmaması için Safevi kuvvetleriyle olan mücadelesini, kalenin düşüşünü ve tarihteki diğer bazı olaylarla ilgili okuduklarımı yeniden hatırlarım… En çok da sular altında kalan Erciş ve orada bulunan yapıların neler olduğu düşündürür beni…

Yıllarca birçok savaşa meydan olan Erciş Ovasının, özellikle Osmanlı – İran savaşlarına sahne olan Erciş Kalesi’nin, bilinmeyen yönlerini halen merak ederim. Öğrenciyken, Erciş Kalesi ve civarına gittiğim zaman duygulanırdım çoğu zaman… Keşke derdim, mümkün olsa da o kaleyi yeniden oraya yapsam, eski Erciş’i o günkü haliyle yeniden inşa etsem ne güzel olurdu… Demek ki beni oraya çeken, beni oraya ısrarla götüren, orada sessizliğe bürünmüş gizemli bir tarihin varlığıymış. Bu yazımda, yıkılmaya terk edilmiş ve bir dönem bedenleri ve surları sökülerek kireç ve bina yapımında kullanılan Erciş Kalesi’nden bahsetmek istiyorum.

Erciş Kalesi

Şu anda Van Gölü suları içinde yıkılıp enkaz haline gelen Erciş Kalesi'nin, ne zaman ve kimler tarafından yapıldığı kesin olarak bilinmemektedir. Kale, Van Gölü’nün kuzeyinde, Çelebibağı beldesinin güneyinde bulunmaktadır. Urartular tarafından yapıldığı söylenen kale, bazı kaynaklara göre, İlhanlılar döneminde Sultan Muhammed Olcaytu’nun vezirlerinden Taceddin Ali Şah tarafından yapılmıştır. Daha sonra da Karakoyunluların eline geçmiştir. Evliya Çelebi’ye göre, 521 yılında Kılıç Arslan tarafından yapılmıştır. Kara Yusuf Şah zamanında onarım gören ve geliştirilen kale, Kanuni Sultan Süleyman zamanında da geniş şekilde onarılmıştır. Kanuni Sultan Süleyman kaleyi geniş şekilde onarttığı gibi, buraya Rumeli’den göçürdüğü Boşnak ve Arnavut asıllı aileleri de yerleştirmiştir. Bu onarım esnasında kalede bulunan Kara Yusuf Şah Cami’de yeniden onarılır.

1838 yılına kadar sağlam kalan kale, göl sularının aşırı yükselmesi sonucu 1841yılında tahliye edilmiş, daha sonra sahip çıkılmadığı için taşları çevre halkı tarafından sökülerek özellikle kireç, ev ve iş yeri yapımında kullanıldığından yıkık iki bedenden başka bir şey kalmamıştır.

Van Beylerbeyliğine atanan Melek Ahmet Paşa ile birlikte, 1655 yılında Erciş’e gelen Evliya Çelebi’nin vermiş olduğu bilgiye göre, Van Gölü kenarında, kayalık bir tepe üzerinde yapılan kalenin dört kenarında sağlam kuleler, üzerinde atlıların cirit oynayabileceği kadar geniş surlar, içinde üzeri toprakla örtülü bin ev ve iki yüz kadar dükkân vardı. Havalesiz kale olduğundan o kadar yüksek değildi. Taşları fil kadar büyük ve inci gibi beyazdı. Bir de Süleyman Han Camii vardır ki, Yusuf Şah Camii’nin tamir edilmiş şeklidir. Kâgir, tonozlu yapı olup bir minaresi vardı. Ayrıca tüccarların geldiği büyük bir limanı vardı.

Erciş Kalesi Kalıntıları

Kale Beyinin 1655 yılında bin askeri, seksen altı tımarı, on dört zeameti ve 110 parça küçük büyük topları vardı. Geniş bir alana yapılan kalenin iki kapısından biri geniş ve asıl kullanılan kapısı Adilcevaz kapısı idi. Bazı seneler Van Gölü sularının kabarmasıyla sadece bu kapıdan incecik bir yolla karaya çıkılırdı.

İçinde Kara Yusuf Camii, İmaret, hamam ve çarşıların olduğu ve günümüzde enkaz haline gelen kaleye, Van Gölü suları içinde kaldığı için Çelebibağı beldesinden sandallarla gidilmektedir.

Onuncu Osmanlı Padişahı olan Kanuni Sultan Süleyman, Irakeyn Seferi esnasında Kayseri, Sivas, Erzincan ve Erzurum yolu ile Tebriz’e giderken yolunu değiştirip, çok sıkıntılı ve zorlu bir yolculuktan sonra, 16 Eylül 1534 tarihinde Erciş’e gelir. Kış mevsiminin de yaklaşmasından dolayı Erciş’e gelen Padişah, geriden gelecek olan topları da burada bekler. 21 Eylül 1534 tarihinde Vezir-i Azam İbrahim Paşanın Ferhat Çavuşla bir arz göndererek İran Şahı’nın karşı atağa geçtiğini belirtmesi ve askerin Padişah’ı görmek istemesi üzerine Kanuni Sultan Süleyman, bu tarihte Erciş’ten ayrılır. Erciş Kalesi, Osmanlı Padişahı Kanuni Sultan Süleyman’ı tam beş gün konuk eder.

Erciş, Osmanlı- İran savaşlar sırasında ticaret bakımından çok gerilemiş ise de, bu kez Serhat kenti olarak askeri bir önem kazanmış ve Erciş Kalesi her zaman kuvvetli tutulmuştur.

Kanuni Sultan Süleyman

Karakoyunlu Beyliğinin temelini, 1365 yılında Erciş’te atan Bayram Hoca’nın Erciş’te öldüğü belirtilir. Yine Karakoyunlu Devletinin en güçlü hükümdarlarından biri olan Kara Yusuf’un Erciş’te, ata ve dedelerinin yanına gömüldüğü yazılır. Bazı araştırmacılar, Bayram Hoca’nın ve Kara Yusuf’un mezarlarının Van Gölü suları altında kalan eski Erciş’te olabileceğini yazarlar.

Erciş’e, 1930 yılında araştırma ve inceleme yapmak amacıyla gelen tarihçi Abdurrahim Şerif Beygu, Ahlat Kitabeleri adlı kitabında Çelebibağı mezarlığında inceleme yaptığını, Bayram Hoca ve Kara Yusuf’un mezarlarını aradıktan sonra Erciş Kalesi’ne gittiğini belirterek, kaleden ve eski Erciş’ten bahseder. Adı geçen kitabında kalenin beden ve surlarının harap olduğunu, evlerinin birer taş yığını haline geldiğini, gölün dalgaları arasında büyük bir binanın olduğunu, tetkikler sonucunda bunun Kara Yusuf Camii’nin kalıntıları olduğunu, halkın burayı terk edip şimdiki Erciş’i tesis ederken bu hükümdarın namını ihya için Kara Yusuf Paşa adında bir camii yaptırdıklarını anlatır.

XIX. yüzyılın son yıllarında Erciş’i ziyaret eden Lynch’in verdiği bilgiye göre, Erciş Kalesi’nden yıkık bazı duvarlar, harabeler ve bir minare kalmıştı. Leftus’a göre, 1838 yılında henüz meskûn olan kale sular içindeydi.

Erciş Kalesi’nden Başka Bir Görünüm

Erciş Kalesi, 1985’lere kadar karayla bitişikti. Yaya gidip geliniyordu. Çobanlar, çevresinde koyunlarını otlatıyordu. Günümüzde ise tamamen sular içinde bulunmaktadır. Her dalgada biraz daha yıpranmakta, her geçen zamanda daha çok yok olmaktadır.